ΕισαγωγήΜια μνήμη με δύο ταχύτητες
Η μνήμη για το 1940-1944 μοιάζει να σταματά στο «Όχι». Τρεις στους τέσσερις (73,4%) εκτιμούν ότι αυτό είναι που θυμούνται οι περισσότεροι, ενώ την Κατοχή και τον λιμό αναφέρουν μόλις δύο στους πέντε (39,6%). Οι μεγαλύτερες ηλικίες είναι εκείνες που κρατούν περισσότερο το βίωμα της Κατοχής.
Όταν όμως η ερώτηση γίνεται «τι θέλεις εσύ να μάθεις», η σειρά αντιστρέφεται: πρώτος έρχεται ο δωσιλογισμός και δεύτερη η Αντίσταση, ενώ το «Όχι» πέφτει στην προτελευταία θέση.
Ως δίδαγμα της επετείου καταγράφεται πρώτα η υπεράσπιση της πατρίδας (39%) και ακολουθούν η αντίσταση στον φασισμό (21%) και η εθνική ενότητα (20%). Οι βασικές πηγές ιστορικής γνώσης είναι τα βιβλία (76%), η οικογένεια (64%) και το Διαδίκτυο (62%)· το σχολείο έρχεται τελευταίο, με την ίδια αποτίμηση σε κάθε ηλικία. Τέλος, τρεις στους δέκα θα ήθελαν την 8η Μαΐου ως δεύτερη επέτειο, ενώ ένας στους πέντε δεν θέλει καμία.
Το γράφημα συνοψίζει το παράδοξο: ό,τι «θυμούνται οι περισσότεροι» ζητείται λιγότερο —το «Όχι» πέφτει από το 73% στο 20%—, ενώ ό,τι λείπει από τη μνήμη ζητείται περισσότερο: ο δωσιλογισμός ανεβαίνει από το 19% στο 39%.
Κεφάλαιο 1Η ιστορική μνήμη σταματά στην έναρξη του πολέμου
Η 28η Οκτωβρίου είναι η μόνη ημερομηνία της περιόδου με θεσμική υπόσταση —αργία, παρέλαση, σχολική γιορτή— και, όπως είναι αναμενόμενο, κυριαρχεί. Ό,τι ακολουθεί, η Κατοχή, ο λιμός, οι εκτελέσεις, συγκεντρώνει περίπου τα μισά ποσοστά· η Αντίσταση μένει κάτω από το 30% και ο δωσιλογισμός κάτω από το 20%.
Η ηλικία αλλάζει την εικόνα με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Το «Όχι» είναι σταθερό σε όλες τις ηλικίες (67–78%, διαφορά μη σημαντική), ενώ το βίωμα της Κατοχής ανεβαίνει όσο ανεβαίνει η ηλικία: ο λιμός από 30% σε 49%, οι εκτελέσεις από 29% σε 46%, ο δωσιλογισμός από 12% σε 27% (p<0,01).
Η ανάγνωσή μας: για τις μεγαλύτερες ηλικίες η περίοδος φαίνεται να είναι ακόμη αφήγηση γονιών· για τις νεότερες τείνει να γίνει ημερομηνία. Αν ισχύει αυτό, η μετάβαση αφήνει πίσω της τα πιο επώδυνα κεφάλαια.
Κεφάλαιο 2Η Αντίσταση και ο δωσιλογισμός παραμένουν ανοιχτά κεφάλαια της συλλογικής μνήμης
Όταν η ερώτηση δεν αφορά τι θυμούνται οι άλλοι αλλά τι θέλει να μάθει ο ίδιος ο ερωτώμενος ή η ερωτώμενη, η ιεραρχία αντιστρέφεται. Πρώτος έρχεται ο δωσιλογισμός (39,1%), δεύτερη η Αντίσταση (35,4%) και τρίτες οι εκτελέσεις αμάχων (33,9%), ενώ το «Όχι» πέφτει στην προτελευταία θέση (20,2%). Το Ολοκαύτωμα, που ένας στους δέκα θεωρεί ότι «θυμούνται οι περισσότεροι», το ζητεί ως γνώση ένας στους τέσσερις.
Το αίτημα έχει ηλικιακό πρόσημο: τον δωσιλογισμό ζητούν 28% των 17-34 αλλά 42-43% των άνω των 35, ενώ οι νεότερες και οι νεότεροι στρέφονται περισσότερο στη Μάχη της Κρήτης (32%) και στο Ολοκαύτωμα (29%). Το πολιτικό πρόσημο είναι ακόμη πιο καθαρό. Στην Αριστερά ο δωσιλογισμός φτάνει το 54% και το «Όχι» πέφτει στο 7%· στη Δεξιά τα αντίστοιχα ποσοστά είναι 30% και 27%. Το Κέντρο στρέφεται στα θύματα, με τις εκτελέσεις στο 45% και το Ολοκαύτωμα στο 33%.
Υπάρχει μία εξαίρεση, και αξίζει προσοχή: η Αντίσταση. Με 40% στην Αριστερά, 35% στο Κέντρο και 31% στη Δεξιά, η διαφορά δεν είναι στατιστικά σημαντική. Ο δωσιλογισμός διχάζει ως αίτημα· η Αντίσταση ενώνει.
Η επίσημη μνήμη τιμά το «Όχι». Η προσωπική περιέργεια ζητεί να μάθει για όσους είπαν «ναι».
Κεφάλαιο 3Η 28η Οκτωβρίου ενώνει συμβολικά, διχάζει ερμηνευτικά
Τι λέει η επέτειος στο σήμερα; Για τέσσερις στους δέκα (39,2%) το δίδαγμα είναι η υπεράσπιση της πατρίδας, ενώ ακολουθούν η αντίσταση στον φασισμό (21,3%), η εθνική ενότητα (19,6%) και η αξία της ειρήνης (15,5%). Η αξία των συμμαχιών μένει στο 2%, και σχεδόν κανείς (1,5%) δεν θεωρεί ότι η επέτειος δεν έχει δίδαγμα.
Η πολιτική αυτοτοποθέτηση δίνει δύο σχεδόν αντεστραμμένες εικόνες. Στη Δεξιά η πατρίδα συγκεντρώνει το 49,9% και ο αντιφασισμός το 11,6%· στην Αριστερά ο αντιφασισμός γίνεται πρώτο δίδαγμα με 40,5% και η πατρίδα υποχωρεί στο 27,5%. Το Κέντρο δίνει στην ειρήνη το υψηλότερο ποσοστό όλων (21,8%). Ακόμη και η εθνική ενότητα δεν είναι «ουδέτερο» δίδαγμα: 21,5% στη Δεξιά, 14,1% στην Αριστερά.
Μοιάζουν δύο επέτειοι στην ίδια ημερομηνία: μία εθνικής άμυνας και μία αντιφασιστικού αγώνα, και οι δύο ιστορικά θεμελιωμένες — η πρώτη στο μέτωπο, η δεύτερη στην Κατοχή. Κάθε χώρος φαίνεται να διαλέγει το δικό του τμήμα της περιόδου. Η ηλικία προσθέτει μια ακόμη διάσταση: στους 17-34 η πατρίδα συγκεντρώνει 29%, στους 55+ 43%.
Κεφάλαιο 4Το σχολείο αδύναμος κρίκος στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης
Πέντε πηγές γνώσης αξιολογήθηκαν χωριστά. Τα βιβλία έρχονται πρώτα, με 75,6% «αρκετά ή πολλά» και 28,9% «πολλά», και ακολουθούν η οικογένεια (64,6%) και το Διαδίκτυο (62,1%). Το σχολείο (55,2%) και η τηλεόραση (54,1%) έρχονται τελευταία, και μάλιστα με τα χαμηλότερα ποσοστά «πολλά»: 12,4% και 10,9%. Το σχολείο, δηλαδή, δίνει «κάτι» σε όλους, αλλά σπάνια δίνει πολλά.
Και, κυρίως, δεν κινείται με την ηλικία: 56%, 54% και 56% στις τρεις ηλικιακές ομάδες (p=0,96) — η ίδια εκτίμηση από όσες και όσους αποφοίτησαν το 1975 και το 2020. Οι διαδοχικές μεταρρυθμίσεις των προγραμμάτων δεν φαίνεται να άλλαξαν την αποτίμηση.
Κεφάλαιο 5Η οικογένεια μεταδίδει την ιστορική μνήμη, αλλά η διαγενεακή γέφυρα εξασθενεί
Η οικογένεια ως πηγή εξασθενεί από γενιά σε γενιά: «αρκετά ή πολλά» δηλώνουν 72% των 55+, 61% των 35-54 και 57% των 17-34, ενώ το «πολλά» πέφτει από 29% σε 13%. Το Διαδίκτυο κινείται ακριβώς αντίστροφα (54%, 65%, 73%), τα βιβλία ακολουθούν την πορεία της οικογένειας (81% → 67%) και το σχολείο μένει επίπεδο.
Η εικόνα συνάδει με μια αντικατάσταση πηγών σε εξέλιξη: η προφορική μαρτυρία φαίνεται να στερεύει, το σχολείο δεν την αναπληρώνει, η οθόνη την αναλαμβάνει. Αν ισχύει, αυτό θα έχει συνέπειες για την ποιότητα και την επαληθευσιμότητα της γνώσης.
Κεφάλαιο 6Η 8η Μαΐου διεκδικεί θέση στο ημερολόγιο της ελληνικής ιστορικής μνήμης
Πρώτη επιλογή είναι η 8η Μαΐου 1945, η λήξη του πολέμου στην Ευρώπη (30,3%) — μια ημερομηνία ευρωπαϊκή, όχι ελληνική. Δεύτερη «επιλογή» είναι η άρνηση: 21,0% δεν θέλουν καμία άλλη ημερομηνία. Οι ελληνικές ημερομηνίες ακολουθούν, με την απελευθέρωση της Αθήνας στο 16,8%, τα Καλάβρυτα στο 12,7%, τον Γοργοπόταμο στο 10,0% και τον εκτοπισμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης μόλις στο 4,0%.
Η Αντίσταση και το Ολοκαύτωμα ζητούνται ως γνώση, αλλά οι ημερομηνίες τους δεν ζητούνται ως τελετή. Όπου ζητείται τελετή, προτιμάται η πιο συναινετική ημερομηνία — ίσως επειδή δεν αναγκάζει κανέναν να πάρει θέση. Εδώ, σε αντίθεση με τα προηγούμενα κεφάλαια, ούτε η ηλικία ούτε η πολιτική τοποθέτηση παράγουν σημαντικές διαφορές.
ΣυμπέρασμαΗ μνήμη που τιμάται και η μνήμη που ζητείται
Η εικόνα που προκύπτει είναι μια μνήμη με δύο στρώματα. Το τελετουργικό —το «Όχι», η πατρίδα, η 28η Οκτωβρίου— είναι σταθερό και αποδεκτό, πολιτικά χρωματισμένο μόνο ως προς το νόημά του. Το ανεξερεύνητο —δωσιλογισμός, Αντίσταση, εκτελέσεις, Ολοκαύτωμα— είναι ό,τι η συλλογική μνήμη δεν κρατά και οι πολίτες ζητούν.
Ανάμεσά τους, οι δίαυλοι αλλάζουν. Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες δηλώνουν ότι θέλουν να μάθουν περισσότερα για τον πόλεμο — χωρίς να ζητούν να τον γιορτάσουν διαφορετικά.
Τι σημαίνουν τα ευρήματαΓια την εθνική ταυτότητα και για το σχολείο
Για την εθνική ταυτότητα. Το «Όχι» είναι το τελευταίο γεγονός πριν από τη ρήξη· μετά έρχονται η Κατοχή, η Αντίσταση, ο δωσιλογισμός — και ο Εμφύλιος. Η μνήμη φαίνεται να διαλέγει τη στιγμή που το έθνος είναι ακόμη ένα.1 Έτσι θα εξηγούνταν γιατί το σύμβολο ενώνει ενώ το νόημα διχάζει: μια τελετή δεν απαιτεί συμφωνία για το τι σημαίνει.2 Το αίτημα για τον δωσιλογισμό στην Αριστερά και για το «Όχι» στη Δεξιά μπορεί να διαβαστεί όχι ως αίτημα ιστορίας, αλλά ως αίτημα γενεαλογίας — ποιος ήταν με ποιον. Θα ήταν, τότε, η εμφυλιακή διαίρεση με άλλο όνομα. Η έρευνα δεν ρώτησε για τον Εμφύλιο· μένει υπόθεση.3 Υπάρχει όμως και κάτι νέο: το Κέντρο και οι νεότερες ηλικίες δεν στρέφονται σε ήρωες ούτε σε προδότες, αλλά σε θύματα — εκτελέσεις, Ολοκαύτωμα — και προτιμούν την 8η Μαΐου. Ενδέχεται να αναδύεται μια τρίτη, ευρωπαϊκή μνήμη ανάμεσα στις δύο εμφυλιακές.4
Για το σχολείο. Τρία διαφορετικά αναλυτικά προγράμματα έδωσαν την ίδια αποτίμηση: η Αντίσταση μπήκε θεσμικά στο σχολείο μετά το 1982 και τα βιβλία ξαναγράφτηκαν, αλλά το 55% δεν κουνήθηκε. Η ανάγνωσή μας —υπόθεση, όχι εύρημα— είναι ότι το σχολείο μεταδίδει αποτελεσματικά την τελετή, τη γιορτή της 28ης, και όχι το περιεχόμενο. Από εδώ προκύπτουν τρεις προτάσεις προς συζήτηση, κατά σειρά εφικτότητας. Πρώτον: η Αντίσταση είναι το μόνο δύσκολο κεφάλαιο με διακομματική ζήτηση· εκεί μια αναβάθμιση της διδασκαλίας θα μπορούσε να γίνει χωρίς πολιτικό κόστος. Δεύτερον: ο δωσιλογισμός θα μπορούσε να διδαχθεί μόνο συγκριτικά, ως ευρωπαϊκό φαινόμενο, και ως αντιπαράθεση — όχι ως ετυμηγορία.5 Τρίτον: το κενό της οικογένειας το καλύπτει σήμερα η οθόνη, όχι το σχολείο· άρα το ζητούμενο θα ήταν όχι περισσότερη ύλη, αλλά κριτική πηγών στο ψηφιακό περιβάλλον6 και προφορική ιστορία, όσο υπάρχει ακόμη δεύτερη γενιά.7
Τι δεν μπορούμε να πούμε. Η έρευνα μετρά αντίληψη και επιθυμία, όχι γνώση. Το «έμαθα λίγα από το σχολείο» είναι αναδρομική αυτοαξιολόγηση, όχι τεστ. Και η ηλικιακή κλίση μπορεί να είναι κύκλος ζωής —το ενδιαφέρον για την ιστορία μεγαλώνει με την ηλικία— και όχι γενεακή απώλεια.8 Ένα επόμενο κύμα θα χρειαζόταν πέντε ερωτήσεις γνώσης δίπλα στην ίδια μπαταρία. Τότε θα φαινόταν αν το σχολείο αποτυγχάνει ή απλώς δεν πιστώνεται — και αν η μνήμη χάνεται ή απλώς αργεί.
- Renan, E. (1882), Qu'est-ce qu'une nation? — το έθνος προϋποθέτει τη λήθη. Halbwachs, M. (1925), Les cadres sociaux de la mémoire — οι ομάδες κρατούν ό,τι συνέχει, αποβάλλουν ό,τι διαιρεί. Nora, P. (1984-92), Les lieux de mémoire — όταν το ζωντανό περιβάλλον μνήμης χάνεται, το αντικαθιστούν «τόποι μνήμης». ↩
- Kertzer, D. (1988), Ritual, Politics and Power — «αλληλεγγύη χωρίς συναίνεση»: η τελετή ενώνει επειδή δεν απαιτεί συμφωνία για το νόημά της. Hobsbawm, E. & Ranger, T. (1983), The Invention of Tradition. ↩
- Rousso, H. (1987), Le syndrome de Vichy — φάσεις της γαλλικής μνήμης: πένθος, απώθηση, «σπασμένος καθρέφτης», εμμονή. Assmann, A. (2006), Der lange Schatten der Vergangenheit — ο ρόλος του θύτη αναγνωρίζεται τελευταίος. Για την ελληνική συζήτηση: Mazower, M. (1993), Inside Hitler's Greece· Φλάισερ, Χ. (2008), Οι πόλεμοι της μνήμης· Καλύβας, Σ. & Μαραντζίδης, Ν. (2015), Εμφύλια πάθη. ↩
- Levy, D. & Sznaider, N. (2002), «Memory Unbound», European Journal of Social Theory — «κοσμοπολίτικη μνήμη». Judt, T. (2005), Postwar — η αναγνώριση του Ολοκαυτώματος ως «εισιτήριο εισόδου» στη σύγχρονη Ευρώπη. Antoniou, G. & Moses, A. D. (επιμ., 2018), The Holocaust in Greece. ↩
- Beutelsbacher Konsens (1976): απαγόρευση κατήχησης· ό,τι είναι αντιπαραθετικό στην επιστήμη και στην πολιτική διδάσκεται ως αντιπαραθετικό· προσανατολισμός στον μαθητή. Council of Europe (2015), Teaching Controversial Issues. Η ελληνική εμπειρία του 2007 (βιβλίο Ιστορίας ΣΤ΄ Δημοτικού) δείχνει το πολιτικό κόστος της αναθεώρησης αμφιλεγόμενων κεφαλαίων. ↩
- Wineburg, S. (2001), Historical Thinking and Other Unnatural Acts· Stanford History Education Group, «Reading Like a Historian». ↩
- Assmann, J. (1992), Das kulturelle Gedächtnis — η επικοινωνιακή μνήμη ζει 80-100 χρόνια, τρεις γενιές· η πολιτισμική αποκρυσταλλώνεται σε τελετές, μνημεία, σχολικά βιβλία. Hirsch, M. (2012), The Generation of Postmemory. ↩
- Mannheim, K. (1928), Das Problem der Generationen. Μια διατομή δεν διακρίνει φαινόμενα ηλικίας από φαινόμενα γενιάς· απαιτούνται επαναλαμβανόμενες μετρήσεις. Todorov, T. (1995), Les abus de la mémoire, για την πληθώρα επετείων. ↩
Ανάλυση: People of Greece — Κοινωνικό Παρατηρητήριο της qed social and market research. Η qed διενεργεί πανελλαδικές μετρήσεις σε πολιτικά, κοινωνικά και καταναλωτικά ζητήματα· τα αφιερώματα και τα newsletters της πλατφόρμας αναρτώνται στο site της εταιρείας και προσφέρονται δωρεάν, ως αφορμές για σκέψη και δημόσιο διάλογο — έκφραση της κοινωνικής ευθύνης της qed. Σταθμισμένα δεδομένα· για υποομάδες n≈100 το σφάλμα φτάνει ±9,8%.